ŚCIEŻKI EDUKACYJNE W PRAKTYCE

Maria Jaszczyk ¹⁾, Anna Marcinkowska-Gapińska²⁾, Maria Rut-Marcinkowska³⁾

¹⁾Publiczna Szkoła Podstawowa w Górznej, 77-400 Złotów, Publiczne Gimnazjum w Radawnicy filia w Górznej, 77-400 Złotów, Publiczne Przedszkole w Świętej filia w Zalesiu, 77-400 Złotów

²⁾Akademia Medyczna im. K. Marcinkowskiego ul. Fredry 10, 61-701 Poznań

³⁾Zespół Szkół Zawodowych nr 5, Gimnazjum nr 21, ul. Nieszawska 21, 61-022 Poznań

Streszczenie

Niniejsza praca powstała po dwuletnim okresie nauczania według nowych zasad wprowadzonych przez reformę oświaty. W pracy uwzględniono wcześniejsze doświadczenia autorek w przekazywaniu wiedzy uczniom w sposób spójny, bez sztywnego podziału na konkretne przedmioty, nabyte jeszcze przed wprowadzeniem ścieżek edukacyjnych. Zarówno w biologii, chemii, jak i fizyce jest wiele zagadnień, które w różnym zakresie były i są realizowane na innych przedmiotach. W pracy omówiono m.in. proces powstawania „zielonej klasy”, gazetek szkolnych, realizację ścieżek ekologicznych jako przykład ścieżek edukacyjnych, wycieczki do muzeów i urzędów administracji. Przedstawiono również propozycję przykładowej prozdrowotnej ścieżki międzyprzedmiotowej.

Założenia programowe wprowadzonej w roku szkolnym 1999/2000 reformy oświaty prowadziły do powstania nauczania blokowego i ścieżek międzyprzedmiotowych. Nowy przedmiot – ścieżki edukacyjne - w myśl założeń reformy obejmować ma sprawy związane z kulturą polską, edukacją europejską, regionalną, ekologiczną, czytelniczą, prozdrowotną, a także filozoficzną. Nałożone przez twórców reformy zagadnienia programowe przedmiotu „ścieżki edukacyjne” nauczyciel realizuje na podstawie przedłożonego na początku roku szkolnego planu. Przedstawiony przez nauczyciela plan powinien uwzględniać specyfikę danego środowiska, lokalizację szkoły, jak i stopień współpracy z rodzicami i lokalnymi władzami.

Ryc. 1. Redaktorzy gazetki klasowej uczęszczający do Publicznej Szkoły Podstawowej w Górznej.

Niektóre wprowadzone przez twórców reformy oświaty zagadnienia realizowano w szkolnictwie już wcześniej, jednak nie w ramach osobnego przedmiotu, a na lekcjach wychowawczych, zajęciach pozalekcyjnych oraz świetlicowych. Typowym przykładem, który obecnie może być realizowany w ramach ścieżki medialnej (lecz nie tylko), jest redagowanie w wielu szkołach gazetki uczniowskiej w formie gazetowej lub gazetek ściennych oraz istnienie szkolnego radiowęzła. Innym medialnym aspektem nauczania jest już nie tylko telewizja lecz coraz powszechniejsza obecność komputera w szkole. Obecnie komputer w szkole znajduje zastosowanie nie tylko w ramach przedmiotu „informatyka”, ale w czysto użytkowy sposób w sekretariacie szkoły oraz pomocniczo na wielu różnych przedmiotach, na przykład przy korzystaniu z encyklopedii multimedialnych, bądź z internetu. Na ryc. 1 przedstawiono zdjęcie uczniów-redaktorów gazetki klasowej uczęszczających Publicznej Szkoły Podstawowej w Górznej i Publicznego Gimnazjum w Radawnicy filia w Górznej.

Ścieżkę ekologiczną w ramach ścieżki edukacyjnej jak i w ramach innych przedmiotów realizować można na wiele różnych sposobów. Jednym z nich jest autorski pomysł Marii Jaszczyk – Zielona Klasa. Zielona klasa powstała przy dużym zaangażowaniu uczniów i ich rodziców. Kawałek ziemi pomiędzy szkolnymi budynkami zamieniony został w tętniący zielenią zakątek, w którym mogą odbywać się nie tylko lekcje przyrody lub biologii, lecz także dowolne lekcje dzięki ustawionym w cieniu dzikiego wina stołom i ławkom. Zielona klasa została tak zaprojektowania, aby nie tylko dawała uczniom możliwość nauki na świeżym powietrzu (stoły i ławki), ale również pomagała poznawać świat przyrody poprzez obserwację wielu gatunków roślin rosnących na powstałych na terenie Zielonej Klasy zieleńcach (skalniaki, obszary nie porośnięte trawą). Na ryc. 2 przedstawiono kolejne fazy powstawania Zielonej Klasy.

a) b) c)

Ryc. 2. Zielona Klasa: a) porządkowanie terenu, b) początki Zielonej Klasy, c) Zielona Klasa obecnie.

Atrakcyjną dla uczniów realizację założeń programowych w ramach ścieżki ekologicznej zapewniać mogą także wycieczki piesze lub autokarowe do miejsc związanych z ochroną przyrody (ryc. 3), udział w rajdach organizowanych przez organizacje i towarzystwa związane z ochroną przyrody (ryc. 4), jak również propagowanie organizacji ekologicznych na terenie szkoły jak na przykład szkolny oddział Ligi Ochrony Przyrody. Często zorganizowanie takiej wycieczki jest możliwe dopiero z pomocą rodziców, sponsorów czy urzędu administracyjnego na danym terenie. W przypadku dużej aktywności nauczyciela, jego operatywności i umiejętności współpracy ze środowiskiem lokalnym ilość takich wycieczek może być znaczna nawet na terenach zamieszkanych przez znaczy procent ludzi bezrobotnych.

a) b)

Ryc. 3. Pamiątkowe zdjęcie z wycieczki: a) do Palmiarni w Poznaniu, b) do Skalnego Miasta w Czechach.

Ryc. 4. Pamiątkowe zdjęcie z Pieszego Rajdu z okazji powitania wiosny organizowanego przez Nadnotecka Grupę Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków.

Przykładem realizacji tematyki ekologicznej w ramach innego przedmiotu niż ścieżki edukacyjne może być wyjście uczniów w ramach lekcji fizyki na wystawę pod tytułem „Czysta energia i niekonwencjonalne źródła energii” organizowaną przez Regionalne Centrum Edukacji Ekologicznej – Biblioteka Ekologiczna w Poznaniu (ryc. 5). Podczas takiej lekcji uczniowie zapoznają się nie tylko ze sposobami pozyskiwania energii, lecz również dowiadują się o potrzebie ochrony środowiska naturalnego – środowiska, w którym żyją na co dzień.

Ryc. 5. Przykład pracy – sprawozdania przygotowanej przez uczniów po pobycie na wystawie „Czysta energia i niekonwencjonalne źródła energii” organizowaną przez Regionalne Centrum Edukacji Ekologicznej – Biblioteka Ekologiczna w Poznaniu.

Podobnie jak w przypadku realizacji ścieżki ekologicznej tak i w przypadku realizacji pozostałych ścieżek w ramach ścieżki edukacyjnej, organizowanie ciekawych spotkań i wyjść celowych nie musi się wiązać z wielkimi kosztami. Dla przykładu, realizacja ścieżki regionalnej w ramach przedmiotu „ścieżki edukacyjne” przebiegać może w połączeniu z realizacją ścieżki medialnej poprzez odwiedziny w urzędzie administracji lokalnej, urzędzie pocztowym, aptece i przybliżenie uczniom nie tylko pracy urzędników, pracowników poczty czy farmaceutów, ale również przedstawienie uczniom praktycznego zastosowania komputera w tych placówkach i potrzeby korzystania na bieżąco z różnych mediów. Dodatkową atrakcję stanowić mogą, w zależności od możliwości finansowych rodziców uczniów, ale i od operatywności nauczyciela w pozyskiwaniu sponsorów, wycieczki do muzeów lub na wystawy związane są miejscem zamieszkania uczniów.

Podsumowując, należy stwierdzić, że sposób prowadzenia zajęć w ramach przedmiotu „ścieżki edukacyjne” w znacznej mierze zależy od przedsiębiorczości i zaangażowania nauczyciela prowadzącego. Często nawet przy pomocy niewielkich środków finansowych można osiągnąć z uczniami bardzo wiele, nie odbierając im możliwości poznawczych najbliższego otoczenia i różnych innych aspektów związanych z realizacją ścieżki międzyprzedmiotowej. Na koniec proponujemy scenariusz lekcji chemii w II klasie Gimnazjum w ramach realizacji prozdrowotnej ścieżki międzyprzedmiotowej.

Scenariusz lekcji chemii w II klasie gimnazjum.

Wybrane hasło: MYDŁA

Chemia jest przedmiotem na którym poznajemy wiele zagadnień powiązanych nie tylko z tematami omawianymi na innych przedmiotach, ale również z dnia codziennego. Oto propozycja prozdrowotnej ścieżki, która może być realizowana także na innych przedmiotach, takich jak:

j. polski – utwory literackie związane z zdrowym stylem życia, tworzenie poezji, przysłowia;

j. obce – słownictwo związane z higieną i zdrowiem w wybranych tekstach;

biologia – rośliny sprzymierzeńcem człowieka, właściwości lecznicze roślin;

geografia – źródła zanieczyszczeń wód, zasady tworzenia obszarów chronionych;

matematyka – treści ekologiczne w zadaniach tekstowych;

informatyka – wyszukiwanie w internecie wiadomości na temat mydeł i mechanizmu mycia;

plastyka – plakaty, rysunki na temat higieny i poszanowania własnego zdrowia;

muzyka – piosenki promujące czystość i higieniczny tryb życia;

wychowanie fizyczne – pogadanka o konieczności przestrzegania higieny;

technika – czystość podczas czynności kulinarnych i technicznych;

religia – św. Franciszek z Asyżu patronem ekologii;

chemia – Czy wiesz co kupić w drogerii? - lub doświadczenie dotyczące produkcji mydła;

zajęcia świetlicowe – gazetka o higienicznym trybie życia.

Tematy na poszczególnym przedmiotach mogą być realizowane w różnej formie (metoda projektów, dyskusji, gier).

W prezentowanych ścieżkach przedmiotowych zaproponowano tylko po jednym temacie, ale z zależności od potrzeb i możliwości można ilość tematów rozszerzyć lub zmienić temat.

Temat lekcji: Czy wiesz co kupić w drogerii? (tematu nie podaje się na początku lekcji).

Cele lekcji: - ogólny – poznanie mechanizmu mycia i wybranych właściwości mydeł;

- operacyjne - uczeń zna rodzaje mydeł,

- umie zbadać za pomocą papierka uniwersalnego pH mydła,

- potrafi zapisywać obserwacje i formułować wnioski,

- zna zasady higienicznego trybu życia,

- wykorzystuje przekazy mediów (reklamy) jako źródła

informacji;

- pracuje z teksem czytając ze zrozumieniem (odszukanie hasła

„drogeria” w Słowniku Wyrazów Obcych, rozróżnienie i

wyszukanie właściwości roślin leczniczych),

- układa hasła, krótkie rymowanki, krzyżówkę tematyczną.

Środki dydaktyczne:

a) odczynniki: woda, woda zakwaszana, kilka różnych mydeł, uniwersalne papierki wskaźnikowe,

b) sprzęt: dwie miski, słoiki z ziołami suszonymi, tacka, popiół,

c) inne pomoce: zioła rosnące w wydzielonym miejscu Zielonej Klasy (lub gotowe z Apteki), bukieciki świeżych ziół, teksy dodatkowe (przygotowane przez nauczyciela).

Metoda nauczania – oglądowa:

- praktyczna – doświadczenie,

- słowna – pogadanka problemowo-naprowadzająca,

- obserwacja w terenie (w zależności od pogody).

Przebieg lekcji:

1. Część nawiązująca:

- czynności organizacyjne,

- przypomnienie wiadomości:

- jaką grupę związków poznaliście ostatnio?

- do czego służą mydła?

- jak nazywa się sklep, w którym kupujemy środki służące do

utrzymania higieny?

- kto powie lub wyszuka (w jakim słowniku) co oznacza słowo

DROGERIA?

2. Część postępująca: zastanówcie się – Czy zawsze można umyć ręce?

Omówienie sposobu wykonania doświadczenia:

- w dwóch miskach znajduje się woda, w jednej zwykła, w drugiej zakwaszona,

- uczeń (ochotnik) próbuje umyć ręce ubrudzone sadzą,

- podanie wyniku,

- sformułowanie wniosku (przy kłopotach uczniowie korzystają z rozdanych przez nauczyciela tekstów pomocniczych),

Podanie tematu lekcji: Czy wiesz co kupić w drogerii?

- praca z tekstem (dlaczego mydło myje),

- jakie znacie mydła (nazwy handlowe),

- sprawdzanie papierkiem uniwersalnym odczynu pH kilku różnych mydeł (przypomnienie wiadomości o kwasowości i zasadowości roztworów poprzez dokończenie odpowiednich definicji),

- opis w zeszytach doświadczenia z papierkami wskaźnikowymi,

- podanie wyniku,

- sformułowanie wniosków.

Zagajenie o higienicznym trybie życia, o mydle, o właściwościach niektórych ziół, o mieszankach ziołowych do kąpieli (rozmowa kierowana, pomocnicze teksty).

3. Rekapitulacja:

- jaka jest rola mydeł?

- jakie jest pH skóry i jakich mydeł powinniśmy używać?

- dlaczego powinniśmy dbać o higienę?

- wybranie ochotników do przygotowania doświadczenia na następną lekcję

(produkcja mydła).

4. Zadanie domowe:

Proszę ułożyć krzyżówkę, krótką rymowankę, hasło, gdzie głównym wyrazem jest słowo DROGERIA.

Literatura:

1. B.Smolarz, Reforma w programach – ścieżki międzyprzedmiotowe, KETON nr 1/98,

2. K.Pazdro, M.Torbicka, Chemia dla gimnazjalistów, część III, Oficyna Edukacyjna Warszawa 2001.

3. Kluz Z., Łopata K., Podręcznik Chemia w gimnazjum, WSiP Warszawa 1999.

4. Wielka Księga Ziół

5. Kopaliński W., Słownik Wyrazów Obcych i Zwrotów Obcojęzycznych, Wiedza Powszechna, Warszawa 1983.

6. S.Sękowski, Elementarz chemii organicznej, WSiP, Warszawa 1978.