ROLA NAUCZYCIELA PRZYRODNIKA W KSZTAŁTOWANIU AKTYWNEJ POSTAWY UCZNIA

Maria Rut-Marcinkowska1) Maria Jaszczyk2), Anna Marcinkowska-Gapińska3)

 

1)Zespół Szkół Zawodowych nr 5, Gimnazjum nr 21, ul. Nieszawska 21, 61-022 Poznań

2)Publiczna Szkoła Podstawowa w Górznej, 77-400 Złotów, Publiczne Gimnazjum w Radawnicy filia w Górznej, 77-400 Złotów, Publiczne Przedszkole w Świętej filia w Zalesiu, 77-400 Złotów

3)Akademia Medyczna im. K. Marcinkowskiego ul. Fredry 10, 61-701 Poznań

 

Streszczenie

Czy otaczająca nas przyroda ciekawi współczesnego ucznia? Niniejsza praca powstała w wyniku wieloletnich doświadczeń autorów w pracy z młodzieżą. Praca ta jest również rezultatem ustawicznej weryfikacji nowych treści i sposobów nauczania poznawanych przez autorów podczas wielu szkoleń, w których udział ich wynikał zarówno z potrzeby poszerzania wiedzy merytorycznej, jak i z obowiązków związanych z wprowadzaniem reformy oświaty. Ciekawym zagadnieniem wydaje się analiza różnych sposobów pobudzania aktywności uczniów w konfrontacji z codziennymi doświadczeniami pracy nauczyciela. Autorki pracy podczas lekcji fizyki, chemii, biologii czy przyrody, w różny sposób, w zależności od typu szkoły i wieku uczniów, starały się rozbudzić w uczniach ciekawość przyrodnika. Jako miarę efektów tej pracy nauczycieli można przyjąć udział uczniów w szkolnych konkursach przedmiotowych, w nieobowiązkowych wycieczkach, aktywne uczestnictwo w tworzeniu „zielonej klasy”. W niniejszej pracy, obok opisu konkretnych przykładów pobudzania aktywnej postawy uczniów, podjęto również aspekt wpływu wyboru podręcznika na stosunek uczniów do danego przedmiotu.

 

            W dzisiejszych czasach zdominowanych przez „obraz” z telewizji czy komputera, w czasach kiedy wszyscy się spieszą, kiedy na rozmowę i analizę otaczających zjawisk brakuje czasu, ważne jest aby zaszczepić w uczniach potrzebę obserwacji, analizy i wyciągania wniosków z wyrywkowych na pozór informacji, tak aby otrzymać jasny i spójny obraz całości otaczających ich zjawisk. Bardzo często zauważyć można, niestety, że wrodzona aktywność dziecka przejawiająca się w ustawicznym zadawaniu pytań rozpoczynających się od „dlaczego” lub „czemu”, gdzieś później zanika. Nie wszyscy uczniowie zastanawiają się dlaczego słońce świeci lub pada deszcz, pomimo że nie znają na te pytania odpowiedzi. Z tego powodu wydaje się, że należy pobudzać aktywność uczniów do analizowania otaczających ich zjawisk, tak aby w dorosłym już życiu nie popełniał błędów, których skutki mogą być nieraz bardzo niebezpieczne nie tylko dla nich.

            Jednym ze sposobów pobudzania aktywności ucznia jest często podkreślana przez dydaktyków przyrodników potrzeba przeprowadzania doświadczeń. Niestety, w wielu szkołach lekcje fizyki czy chemii nadal odbywają się głównie z wykorzystaniem podręcznika, gdy tymczasem często nie potrzeba drogich pomocy naukowych aby przeprowadzić na lekcji demonstrację pomagającą zrozumieć uczniom przerabiany materiał. Aktywność ucznia dodatkowo można pobudzić jeszcze w przypadku kiedy demonstracja na lekcji została przygotowana przez samych uczniów pod opieką nauczyciela. W takiej sytuacji na kolejną lekcję zgłosi się znacznie więcej ochotników do pomocy, bo mieli przykład. Na ryc. 1 przedstawiono grupę uczniów podczas prezentacji przygotowanych przez siebie doświadczeń na lekcję fizyki z działu „Ciepło i temperatura” według podręcznika „Impuls” do I klasy Gimnazjum

 

 

Ryc. 1. Grupa uczniów gimnazjum podczas prezentacji przygotowanych przez siebie doświadczeń na lekcję fizyki z działu Ciepło i temperatura według podręcznika do I klasy Gimnazjum „Impuls”, LektorKlett, Poznań 1999 [1].

 

            Podobnym sposobem pobudzania aktywności uczniów jest przygotowywanie nie tylko samych demonstracji, ale całych referatów. Referaty te może nauczyciel oceniać samodzielnie, ale lepiej gdy uczniowie mają możliwość zreferowania przygotowanej pracy. Taka zamiana ucznia w nauczyciela jest nie tylko korzystna z tego względu, że zmusza ucznia lub grupę uczniów do samodzielnej pracy nad przygotowaniem się do zajęć, ale pokazuje też jak trzeba prowadzić takie zajęcia aby koledzy nie nudzili się, a słuchali z zainteresowaniem. Na ryc. 2 przedstawiono fragment referatu „Ciała stałe, ciekłe i gazowe” wygłoszonego w ramach lekcji fizyki, na której omawiano stany skupienia, przygotowane przez słuchaczkę liceum dla pracujących.

 

 

Ryc. 2. Fragment referatu „Ciała stałe, ciekłe i gazowe” przygotowane przez słuchaczkę liceum dla pracujących.

 

            W przypadku kiedy uczniowie widzą, że ich praca jest doceniania, często sami zgłaszają propozycje przygotowania referatów nie tylko na tematy proponowane przez nauczyciela związane z tematem lekcji lub związane z jakimś zjawiskiem lub wydarzeniem (zaćmienie Słońca, rocznica wybuchu w elektrowni w Czarnobylu), ale proponując własny temat (ryc. 3). Przeglądając takie referaty lub organizując specjalną lekcję w celu ich wygłoszenia, nauczyciel ma możliwość zorientowania się czym uczniowie się naprawdę interesują (na przykład temat zaproponowany przez ucznia: „Sztuczna fantazja czy rzeczywistość”). Często są to tematy takie same jak w gazetach popularno-naukowych lub na stronach internetowych witryn, ale już sam fakt poświęcenie tym zagadnieniom czasu potrzebnego do przygotowania referatu wydaje się godny uwagi.

 

Ryc. 3. Fragment referatu przygotowanego przez uczennicę trzeciej klasy liceum zawodowego w związku z kolejną rocznicą wybuchu w elektrowni w Czarnobylu.

 

            Jeszcze innym sposobem pobudzania aktywności uczniów do samodzielnej pracy jest organizowanie wyjść celowych (ryc. 4) połączone z poleceniem przygotowania sprawozdania, propagowanie udziału w olimpiadach przedmiotowych oraz ogłoszenie szkolnego konkursu przedmiotowego w formie zachęcającej ucznia do udziału, jak na przykład „Optyka w komiksie” [2]. Pokazanie uczniom różnych sposobów gromadzenia wiadomości oraz ich utrwalania z pewnością będzie im pomocne w dalszym kształceniu. Wycieczka ucznia na wystawę lub udział w Zimowych bądź Letnich Warsztatach Fizycznych organizowanych przez Wydział Fizyki UAM w Poznaniu i Polskie Stowarzyszenie Dydaktyków Fizyki (ryc. 5) i przygotowanie przez tego ucznia sprawozdania zmusza go do nie tylko do oglądania, słuchania, ale też do zapamiętywania i robienia notatek. Wracając po pewnym czasie do przygotowanych przez siebie materiałów będzie mu łatwiej wszystko odtworzyć, a w przypadku organizowania wystawy prac uczniów w szkole łatwiej wszystko przygotować.

 

 

Ryc. 4. Fragment sprawozdania z wystawy „Czysta energia i niekonwencjonalne źródła energii” organizowanej przez Regionalne Centrum Edukacji Ekologicznej – „Biblioteka Ekologiczna” w Poznaniu. Na wystawie uczniowie wysłuchali wykładu o niekonwencjonalnych źródłach energii, obejrzeli zdjęcia elektrowni wiatrowych oraz model napowietrzania zbiornika wodnego.

 

 

Ryc. 5. Fragment notatek uczennicy trzeciej klasy liceum zawodowego z udziału w IV Zimowych Warsztatach Fizycznych „Fizyka i humanistyka” organizowanych przez Wydział Fizyki UAM i Polskie Stowarzyszenie Dydaktyków Fizyki.

 

            Propagowanie przez nauczyciela eksperymentów naukowych, wyjść celowych, samodzielnego poszukiwania wiedzy poprzez lekturę literatury popularno-naukowej lub poszukiwanie ciekawych stron tematycznych w internecie z pewnością sprzyja pobudzaniu aktywności ucznia. Wszyscy zgadzają się co do tego, że samodzielnie opracowywanie wiadomości wpływa na lepsze rozumienie i zapamiętywanie informacji.

Ciekawym sposobem pobudzania aktywności uczniów poprzez ich własną dodatkową pracę jest autorski pomysł Marii Jaszczyk polegający na stworzeniu tzw. „Zielonej Klasy” na kawałku nieużytku w pobliżu szkoły. Zielona Klasa jest miejscem, które w pogodne i ciepłe dni służy zarówno jako klasa jak i miejsce odpoczynku, co umożliwiają ustawione tam stoły i ławki otoczone przez drewnianą konstrukcję izolującą od otoczenia. Uczniowie i ich rodzice poprzez wkład własnej pracy w porządkowanie terenu, sadzenie roślin, budowanie rusztowania (pergola obrośnięta dzikim winem pięcioklapkowym) i ustawianie stołów i ławek bardziej szanują teraz to co sami stworzyli. Dzięki możliwości prowadzenia lekcji w „Zielonej Klasie”, podczas nauki przyrody lub biologii uczniowie mogą bezpośrednio obserwować świat przyrody. Na ryc. 6 przedstawiono obraz terenu przed powstaniem „Zielonej Klasy” i obecny jej stan.

 

 

a)   b)

 

Ryc. 6. Etapy tworzenia „Zielonej Klasy”: a) przed przystąpieniem do prac porządkowych, b) obecny wygląd „Zielonej Klasy”.

 

            Podsumowując należy stwierdzić, że istnieje wiele sposobów pobudzania aktywności uczniów, a w pracy przedstawiono tylko kilka z nich - tych, które w pracy autorek przyniosły efekty dydaktyczne [3]. Analizując przedstawione przykłady można stwierdzić m.in., że kiedy uczeń ma możliwość wykazania się własną pracą, potrafi zachęcić swoją postawą kolegów. Efekty takich działań dają wielką satysfakcję nauczycielowi, co przejawia się m.in. w chęci aktywnego udziału uczniów w innych proponowanych przedsięwzięciach. Praca z uczniami, zachęcanie ich do samodzielnej pracy powinny też być poparte odpowiednim wyborem podręcznika. W czasach gdy na rynku jest wiele różnych podręczników, bardzo ważne jest aby dobrać podręcznik pasujący do typu szkoły, w której się uczy. Nauczyciel musi znać poziom zaawansowania swoich uczniów, tak aby już na samym początku nie zniechęcić ich do przedmiotu poprzez próbę realizacji materiału, który jest dla nich za trudny z powodu braków wiadomości z innych przedmiotów.  Tego rodzaju dylematy pojawiają się często w nauczaniu fizyki, gdy użyteczny aparat matematyczny (rachunek różniczkowy i całkowy) w programie nauczania matematyki pojawia się dopiero w późniejszych klasach.

 


Literatura:

1. Impuls Fizyka dla klasy pierwszej gimnazjum, praca zbiorowa, LektorKlett, Poznań 1999

2. Rut-Marcinkowska M., Optyka w komiksie – wesołe spojrzenie uczniów na fizykę, biul. Polskiego Stowarzyszenia Nauczycieli Przedmiotów Przyrodniczych (PSNPP), Nauczanie przedmiotów przyrodniczych, zeszyt 2 (1/2001), Toruń 2001.

3. Marcinkowska-Gapińska A., Rut-Marcinkowska M., The teacher’s influence on the activity of students in classes on science, Międzynarodowa Konferencja SciMath, Instytut Fizyki UMK, Edukacja matematyczno-przyrodnicza w dobie rozwoju technologii informacyjnych, Materiały konferencyjne, Toruń 19-22 lipca 2000.